HISTORIA MEDIACJI

Historia Mediacji w Polsce i na Świecie

Mediacja, rozumiana jako dobrowolny proces rozwiązywania sporów przy udziale trzeciej, neutralnej i bezstronnej osoby, nie jest nowożytnym wynalazkiem. Osobom, które za swojego życia nie znały innej metody rozwiązywania sporu niż państwowa interwencja w formie orzeczenia Sądu, mediacja może się wydawać egzotycznym wymysłem lub supernowoczesnym narzędziem (w zależności od tego jakie mają do niej nastawienie).  Obecna jej forma kształtowała się w ostatnim stuleciu, ale tradycja polubownego rozstrzygania sporów i konfliktów sięga początków ludzkiej cywilizacji, wynika z naturalnej potrzeby zachowania harmonii społecznej i znana była w zasadzie każdej wielkiej cywilizacji.

Prapoczątki i Starożytność.

Pierwsze, wzmianki o działaniach zbliżonych do mediacji pochodzą z IV tysiąclecia p.n.e. z Mezopotamii, gdzie w państwie Sumerów istniała funkcja „maszkima” – komisarza, którego zadaniem było doprowadzenie do polubownego zakończenia sprawy przed jej przekazaniem radzie pełniącej funkcję sądu. Kolejne z XVIII wieku p.n.e. wzmianki o rozjemstwie pojawiły się Kodeksie Hammurabiego. Już to starożytne, bardzo surowe prawo uznawało potrzebę polubownego rozstrzygania sporów.

Postać “maszkima” jest jednym z najwcześniejszych historycznych świadectw istnienia instytucji mediacji. Wskazuje to, że już pierwsze cywilizacje miały potrzebę polubownego rozwiązywania konfliktów przed angażowaniem oficjalnych organów orzekających.

W Azji - w Chinach i Japonii, rozwój mediacji był ściśle powiązany z konfucjanizmem i buddyzmem jednak była znana już 4000 lat temu. Kultura Chińska preferowała polubowne rozwiązywanie sporów – “tiaochu” zamiast formalnych procesów sądowych. Zgodnie z naukami Konfucjusza (551–479 p.n.e.) , spory sądowe były postrzegane negatywnie jako dowód braku harmonii i „utraty twarzy”. W myśl tych nauk, 2500 lat temu, chińscy urzędnicy starali się doprowadzić do ugody przed wszczęciem oficjalnychp rocedur. Drogę sądową uznawano za zaprzeczenie etycznemu stylowi życia, a każdy proces sądowy był świadectwem braku dobrych relacji z otoczeniem. W konsekwencji nauki Konfucjusza sprawiły, że mediacja stała się w Chinach dominującą metodą rozwiązywania konfliktów, a sąd traktowano jako ostateczność i instancję przynoszącą wstyd

Bliski Wschód i Indie

Mediacja rozwijała się również w kulturach ludów semickich – również tych, które nie stanowiły zorganizowanej wielkiej cywilizacji. . Pasterskie społeczności Bliskiego Wschodu rozwiązywały problemy z pomocą rad starców, w których dyskutowano i mediowano w celu rozwiązania plemiennych i międzyplemiennych konfliktów

W miastach, w ramach jednak różnych lokalnych kodyfikacji, zaś działali urzędnicy, specjalizujący się w interpretacji i stosowaniu prawa. Urzędnik zwany “kadi” ,pełnił funkcje zarówno sądowe, jak i mediacyjne. Społeczności zaś żydowskie, korzystały z pośrednictwa rabinów, którzy zarówno mediowali, jak i sądzili w sporach dotyczących ich społeczności. W wielu miejscach wspólnoty żydowskie nie miały innej możliwości rozwiązywania sporów.

Indie korzystały z systemu sprawiedliwości “panchayat”, w którym pięciu członków rady, pełniącej funkcje administracyjne i zajmującej się sprawami dotyczącymi wspólnych dóbr, zajmowało się również rozwiązywaniem konfliktów, występując jako mediatorzy lub arbitrzy

Krąg kultury antycznej (Grecja, Rzym, Egipt)

W starożytnej Grecji instytucja sędziego rozjemczego pozwalała obywatelom powyżej 60. roku życia na dobrowolne pośredniczenie w sporach.

W starożytnym Rzymie, najstarszą i najbardziej rozpowszechnioną metodą polubownego rozwiązywania sporów był arbitraż. Drugą metodą była mediacja. Za panowania cesarza Dioklecjana, tj. na przełomie III i IV w. n.e., sądownictwo państwowe zostało zastąpione całkowicie sądownictwem polubownym (eksperyment ten nie trwał jednak długo). Procedury mediacyjne były oparte w głównej mierze na zwyczaju, jednak z czasem zostały uregulowane w VI w. n.e. przez Digesta Justyniana. Prawo rzymskie wprowadziło pojęciatakie jak compromissum (nieformalne porozumienie stron) oraz receptumarbitri (dobrowolne przyjęcie funkcji rozjemcy).

W Egipcie w VI wieku n.e. funkcjonowała mesiteia – mediacja prowadzona przez „dobrych przyjaciół” lub szanowanych obywateli, której efektem była ugoda zwana dialysis. Forma ta jest bardzo podobna do współczesnej mediacji. Znaczna część zachowanych ugód dotyczyła spraw rodzinnych, które rozstrzygnięte polubownie nie rujnowały relacji. W starożytnym Egipcie (opisywanym w źródłach w kontekście VI wieku n.e.) złamanie lub niewykonanie ugody, określanej terminem dialysis, wiązało się z dotkliwymi konsekwencjami finansowymi i religijnymi

Średniowiecze i Czasy Nowożytne

W Europie średniowiecznej kluczową rolę mediatorów odgrywali duchowni, rozstrzygając spory rodzinne i dyplomatyczne. Przykładem jest papież Benedykt XII, który w XIV wieku mediował między królami Anglii i Francji jako „wspólny przyjaciel stron”. Do końca XVI wieku mediacja pozostawała jednak w cieniu bardziej jednak form bardziej arbitralnych. W kontynentalnej kulturze prawnej mediacja znalazła instytucjonalną postać najpierw na zachodzie Europy (np. we Francji - w Kodeksie Napoleona) a obecnie w większości państw europejskich

Narodziny Współczesnych Standardów (USA) Dynamiczny rozwój współczesnej mediacji (ADR – Alternative Dispute Resolution) nastąpił w USA w latach 70. i 80. XX wieku jako odpowiedź na kryzys i niewydolność sądownictwa powszechnego. Sukces amerykański stał się wzorcem dla Europy, co zaowocowało m.in. unijną Dyrektywą z 2008 roku w sprawie mediacji w sprawach cywilnych i handlowych.

Historia Mediacji w Polsce

Tradycje Staropolskie W Polsce metody ugodowe znane były już w tradycji plemiennej, gdzie spory rodowe kończono ugodą zawieraną za pośrednictwem “jednaczy”. W dawnej tradycji polskiej „jednacze” byli nieformalnymi mediatorami i rozjemcami, których rola w polubownym rozwiązywaniu sporów sięga czasów plemiennych i wczesnego średniowiecza. Rola “jednacza” jako nieformalnego rozjemcy była na tyle ugruntowana w polskiej kulturze, że termin ten przetrwał przez wieki, pojawiając się jeszcze w XIX wieku w kontekście działalności wydziałów pojednawczych w sądach pokoju.

Instytucja “jednaczy” jest uznawana za jeden z najstarszych dowodów na istnienie kulturyugodowej na ziemiach polskich, opartej na autorytecie osób trzecich i dążeniudo przywrócenia harmonii społecznej

Znany był też sąd polubowny. Pozostawanie Polski pod zaborami spowodowało recypowanie do porządku prawnego instytucji prawa państw obcych, np. w Księstwie Warszawskim, zgodnie z francuską procedurą sądową występował sędzia pokoju.

W I Rzeczypospolitej rolę mediatorów pełnili często sędziowie trybunalscy lub osoby o wysokim autorytecie społecznym, jak książę Michał Fryderyk Czartoryski. W XIX wieku w sądach pokoju funkcjonowały wydziały pojednawcze, będące kontynuacją dawnego sądownictwa polubownego.

Okres Międzywojenny i PRL W dwudziestoleciu międzywojennym regulacje dotyczące sądownictwa polubownego znalazły się w Kodeksie postępowania cywilnego z 1930 roku. Po II wojnie światowej, w okresie PRL, tradycyjne formy polubowne straciły na znaczeniu na rzecz rozwiązań systemowych.

Transformacja Ustrojowa i Współczesność Przełomem dla mediacji w Polsce była transformacja po 1989 roku. Chronologia kluczowych zmian ustawodawczych przedstawia się następująco:

• 1991 r.: Pierwsze pojawienie się mediacji w ustawie o rozwiązywaniu sporów zbiorowych.
• 1995 r.: Pilotażowy program mediacji między nieletnimi sprawcami a pokrzywdzonymi
• 1997 r.: Wprowadzenie mediacji do Kodeksu postępowania karnego oraz nieletnich sprawców czynów zabronionych (idea sprawiedliwości naprawczej)
• 2005 r.: Szeroka nowelizacja Kodeksu postępowania cywilnego, wprowadzająca mediację do spraw cywilnych, rodzinnych, gospodarczych i pracowniczych
• 2017 r.: Wprowadzenie instytucji mediacji do Kodeksu postępowania administracyjnego.

Jak pokazuje historia Mediacja nie jest rewolucją czy ewolucją prawa. To naturalne dążenie społeczeństw do rozwiązywania sporów i konfliktów bez przymusu i na własnych warunkach.